Басты  /  Сұхбат  /  Баян ҚАЖЫНӘБИЕВА: Қыздардың театрдағы ғұмыры қысқа болады

Баян ҚАЖЫНӘБИЕВА: Қыздардың театрдағы ғұмыры қысқа болады

3043
Баян ҚАЖЫНӘБИЕВА: Қыздардың театрдағы ғұмыры қысқа болады Мұхтар Әуезов атындағы академиялық драма театрының сахнасында ол ойнаған рөлдер сан-салалы. Сахнадағы Еңлік те, Қарагөз де, Қамар сұлу да, Ажар да, Оксана да – Баянның кейіпкерлері.

Бірде мұңайтып, бірде жабырқап, бірде өкпелеп, бірде қуантып жүретін рөлдер актрисаға бұйырыпты. Классикалық шығармаларда басты рөлді ойнау – кез келген актрисаның басты арманы емес пе? Осынау бақыттың бәрі Баян Қажынабиеваға бұйырған екен. Жақсы кейіпкерге ие болудың кілті неде? Актрисаның өзінен сұрап көрелік.

– Өнер академиясын бітірген соң, Солтүстік Қазақстан облыстық Сәбит Мұқанов атындағы театрда еңбек еткеніңізді естідім. Солтүстіктен Алматыға қайта келуіңіздің бір себебі бар ма?
–2000 жылы Темірбек Жүр­генов атындағы ұлттық Өнер академиясын бітірдім. Сәбит Мұқанов атындағы театрға тап болуымның себебі, 4-курсты бі­тіретін жылы біз Солтүстік Қазақстан облысына бардық. Оған дейін Петро­павлда қазақ театры болмаған екен. Театр ашу мақсатында біздің курсты сол жаққа жіберді. Біздің курстан басқа актерлер алынған жоқ. Жел­тоқсан айында кеттік. Актерлік шеберліктен өткізілетін са­бақтардың барлығы сол­түс­тікте өтті. Театр маусым айында ресми ашылғанымен, қаңтар айынан бастап, спек­такльдер қойыла бастады. Алғаш рет театр «Қара­гөз» спектаклін қойды. Қарагөздің рөлінде ойнадым. Бұл рөл менің дипломдық жұмысым еді. Диплом беру рәсімі сол­түстікте өтті. Ең қызығы, театр­дың ресми ашы­луына қатыса алмадым. Алматыға келген соң, көркемдік кеңес сынақпен академиялық драма театрға қабылдады.
– М.Әуезов театрындағы алғашқы рөліңіз де Қарагөз болды ма?
–Болат Атабаев қойған «Қарагөз» спектаклі кейінірек қойылды. Осы театрға келуіме себеп болған бір рөл бар. Ол – Нұржан Тұтов қойған «Абай –Тоғжан» спектаклі. Осы спек­такльде Тоғжан бейнесіне жас актриса іздеген екен. Көркемдік кеңес Тоғжанның рөліне мені бекітті.
– Тоғжанды ойнау кез келген актрисаның бағына бұйыра бермейді. Бойыңыздағы қорқыныш, үрей, қобалжуды қалай жеңдіңіз?
– Адам бойындағы, әсіресе, актрисаның бойындағы қор­қыныш рөл ойнаған сәттен бас­талмайды. Ол театрдың табалды­рығын аттаған кезде-ақ сезіледі. 2000 жылдың қазан айында сынақ өтті. Жастардан Азамат Саты­балды мен Ержан Түсіп менімен бірге қабыл­данды. Көркемдік кеңес жі­гіттерді шешім шығарып, жұмысқа алды да, қыздарды «өзі­міз хабарласамыз» деп шығарып салды. Содан қараша айында ғана жауап берілді. Бір ай бойы ұйқы­сыз, күлкісіз күндерді өткіздім. Нағыз қо­балжыған кездерім сол кезде болды. «Театрға жұмысқа ала­мыз. Саған Тоғжан рөлін бер­дік» дегендегі қуанышымды сөзбен жеткізе алмаймын. 
– Театрға жаңа келген қызға басты рөлді беру сіз үшін күтпеген жаңалық болған шығар. Режис­сердің сенімін ақтай алдыңыз ба?
– Өң мен түстің арасында жүр­гендей сезіндім. Себебі театрға жаңадан келген актри­саға рөлді бекіткен кезде, оған қо­сымша құрамға үлкен ар­тистердің бірін бекітеді. Әлі тәжірибесі жоқ, сахнаға қалт-құлт етіп шыққан адам одан көбірек үйренеді. Тәжірибе жинақтайды. Сахнада кез келген рөлді ойнау оңай емес. Тоғжан рөлінде бір ғана құ­раммен ойнадық. Қорыққаным сонша­лық, спектакльдің уақы­ты кел­генше, ұйықтай алмай қалатын­мын. Тоғжан рөлімен керемет дәрежеге жеттім деп айта ал­маймын. Кемшіліктерім де болған шығар. Бірақ бәрібір Тоғжан ғой. 
– Тоғжаннан кейін де көптеген спектакльдерде басты рөлдерді ойнадыңыз. «Қарагөз» спектаклінде Қарагөз, «Абай» қойылымында Ажар секілді кейіпкерлеріңіз бар. Мұның бәрі Тоғжаннан басталған қадам ба?
– Актрисаның өмірінде осын­дай бір жақсы кезеңдер болады. Бұл менің басыма қонған бақ та шығар. Әрине, артистің талабы, таланты да ескерілетін болар. Театрға кел­ген сәттен бастап, клас­сикалық шығармаларда басты рөлдер­дің бұйырғаны – бұл менің бақытым деп есептеймін. Әйтпесе, Мұхтар Әуезов театрын­да менен де мықты актрисалар өте көп. 
– Актрисаны рөлге бекіту негізінен, режиссердің шешіміне байланысты емес пе?
– Театрда кез келген актри­са рөлді сұрап алмайды. Оны рөлге режиссерлердің өзі бе­кітеді. Режиссер берсе, ойнай­сың. Бер­месе, рөлді күтіп жүреміз. Актриса – ол тәуелді мамандық. Егер ре­жис­сер саған үміт артып отырса, сенсе, ол актердің бағы емес пе?
– Рөлдеріңіздің арасында қиналған кейіпкерлеріңіз болды ма?
– Ең ауыр болғаны Тоғжан рөлі. Оның себебі тәжірибе­сіз­дігімнен де болар. Театрды жаңа аттаған қызға басты рөлді, оның ішінде Тоғжанды беру – режис­сердің де көзсіз ерлігі еді. Қамар сұлу, Оксана бейнелерінде қобал­жығаным басылды. Сахнаның сырын ептеп меңгере бастадым. 
– Еңлікті де ойнағаныңызды білеміз. Қарагөзбен салыстыр­ғанда, Еңліктің бойында еркіндік бар. Сіздің Еңлігіңіз қандай бейне?
– Тоғжаннан кейінгі рөл­дерде қорқыныш, үрей болған жоқ. Әрине, аздап қобалжу болады. Ол қазіргі рөлдерімде де бар. Сахнаға шығар алдында кез келген актердің бойында ерекше толқу болады. Еңлік – күрескер қыз. Күрескер қызды шығару оңай емес. 
– Көп спектакльдің ғұмыры ұзақ болмайды. Екі-үш жыл ойнаған соң, тоқтап қалатын да қойылымдар бар. Сіздің кейіпкерлеріңіздің арасында ғұмыры ұзақ болғаны бар ма?
– Әр қойылымның ғұмыры әртүрлі. Мәселен, Қамар сұ­лудың репертуардан түскеніне екі-үш-ақ жыл болды. Театр сахнасында он жылдай жүрді. 
– «Қамар сұлу» спектаклінде сіздің рөліңізді алмастыратын актриса болмады ма?
– Жақсы актрисалар өте көп. Менің орнымды алмас­тыр­маған себебі екі баламда да үйде көп отырған жоқпын. «Күйеуіңізді сатыңызшы» спектаклінде екі құрам бар. Оксананың рөлінде Назгүл Қарабалина да ойнайды. 
– Екінші құрам болмаған рөлдеріңіз бар ма?
–Қамар сұлу мен Тоғжан рөлі ғана. Қалған рөлдердің бар­лығы дерлік екі құраммен ойналады. «Апалы-сіңлілі үшеу» қойылы­мында Данагүл Темірсұлтанова­мен алмас­тыратын болсақ, «Жүз жыл­дық жалғыздық» спектаклінде Дәрия Жүсіп екеуміз бір рөлдеміз. Ол кісілер бірінші құрамда ой­найды. Апайларым­ның тәжіри­бесі де жетерлік. Олардың ойнау стилі де бөлек. Сондықтан апай­ларымнан үйренгенім көп. Данагүл апай ойнайтын рөлді маған сеніп тапсырса, демек, сол рөлге лайық болғаным емес пе? Данагүл Темірсұлтанова мен Дәрия Жүсіптің шеберлігінен бірдеңе алып жатсам, онда менің де ұтылмағаным. 
– Қазақ театрында Қарагөздің тарихы үлкен. Қарагөзді ойнаған майталмандарымыз да жетерлік. Қарагөзді ойнауға да үлкен жүрек керек секілді. Жүрексінбедіңіз бе?
– Әрине, Қарагөздің та­рихы бөлек. Шоқтығы биік рөл­дердің бірі. Қарагөзді ал­ғаш Солтүстік Қазақстан облыстық театрында ойнаған соң, әрі ол менің дип­ломдық жұ­мысым болғандықтан, жүрексінбегенім рас. Алғашқы «Қарагөзді» Есмұхан аға Обаев қойды. Екі режиссердің жұ­мысы екі бөлек. Тіпті Қара­гөздері де ұқсамайды. Болат Атабаевтың жұмыс істеу техникасы мүлдем басқа. Ол актердің ойынынан жал­ғандық көрсе, шыдай ал­майды. Мінезі қиын. Сабырсыздау адам. Ел­дің алдында әлгі артиске қатты сөздер айтып тастауы мүм­кін. Сондықтан Атабаев­тың Қара­гөзін өтірік ойнау мүмкін емес. Режиссердің қас-қабағына қарап, ығып тұратын кезім де болды. Қуанатыным, Болат аға­дан ауыр сөз естіген жоқ­пын. Мүмкін, режиссер сенген де болар. Тәубе! Болат Атабаев­тың «Қарагөзін» өз деңгейінде ойнай алсам, ол да актрисаның бақыты деп білемін. Ал Ес­мұхан Обаевтың «Қарагөзінде» басқа иірімдер бар. 
– Болат Атабаевтың «Қарагөзіне» дейін театр сахнасында бірнеше «Қарагөздер» қойылды. Ол «Қарагөздерді» көре алдыңыз ба?
–Меруерт Өтекешованың Қарагөзін көрдім. 1994 жылы қойылды. Сырымның рөлін Тұң­ғышбай аға ойнады. Кейін Шынар Асқарова Қарагөзді ойнады. Сырымның рөлінде – Ерлан Біләл болды. Әзір­байжан Мәмбетовтің «Қара­гөзінде» лирика басым. Болат Атабаевтың «Қарагөзінде» адами қасиеттер, адамның логикалық жүйесі, ішкі жан-дүниесіне көбірек үңілуге тырысады. Ерлан Біләлдің Сырымында мынадай монолог бар: «Құйыл, сөзім құйыл» деп оқиды. Ерлан ағамның моно­логы көз алдымда сурет боп сақталып қалды. Әзірбайжан ағаның ше­берлігі болар. Ол кісінің спек­такльдерін кино көргендей тамашалайтынбыз. 
– Талғат Теменов жастар театрына «Қарагөзді» мүлдем жаңа келбетпен алып шықты. «Ай-Қарагөз» қойылымын көре алдыңыз ба?
– Өкінішке қарай, бұл спек­такльді көре алмадым. 
– Кез келген классикалық шығармалар театр сахнасында бірнеше рет сахналанды. Әр режиссердің өз қолтаңбасы болады. Дегенмен, бүгінгі үлкен буын өкілдері өткенді көбірек аңсайтыны бар. Не себепті?
– Бұрынғы ойын мен бү­гінгі қойылым бірдей болуы мүмкін емес. Бірдей болғанын да қаламас едім. Рас, эволюция дейміз ғой, адамның өмірге келуі, өмір сүруі, өмірден өтуі өзгерген жоқ. Адам қайғырады, ғашық болады, қуа­нады. Оны жоққа шығара алмай­мын. Театр тірі өнер болғандық­тан, бір нәрсе қайталана берсе, кө­рермен де жалығады. Жа­лықтырмау үшін жаңалық керек. «Гамлетті» қойғанда актер бұ­рынғы актерлердің ойынын тура қаз-қалпында көрсетіп шықса, оның ерек­шелігі не болмақ? Бұл да сол сияқты дүние. Меніңше, бұрынғы спектакльдерге де көңіл толмайтын тұстар болған шығар. Оны біз театрдың тарихын оқыған кезде, театр сыншыларының бағаларынан біліп жатырмыз. Ал өткенді аңсау – ол заңдылық. Біздің де арамызда қамшы салдыр­май­тын жақсы актерлер жетерлік. Кемшін тұстар да ара-тұра кездесіп қалады. Демек, кө­рерменнің кейде көңілі толмай жатса, ол – қалыпты құбылыс. 
– Театрдағы кейіпкерлеріңізді санамалап отырсам, кіл жағымды кейіпкерлерден тұрады. Жағымсыз кейіпкерді ойнағыңыз келмей ме?
– Актерге рөл берілетін кезде, «осы рөлді ойнай алады» деген сеніммен ұсынады. Мүмкін, менің мінезім жұмсақ болған­дықтан, режиссерлер де жағымды рөлді ғана шығара алады деп ойлайтын болуы керек. Шын мәнінде, біреуге тік келіп, қат­тырақ айтқан кезім жоқ. Сон­дықтан мінезді рөлдерді беруге жүрексінетін болар. Классикалық кейіп­керлерді көбірек ойнадыңыз дейсіз. Осы классиканың ішінде ойнамаған рөлім болды. Ол – Баян. Себебі Баянда мінез бар. Баян қолына найза ұстап, жауға қарсы шығатын жүректі қыз. Ал режиссерлер Баянның бойындағы мінезді менен көрмеген болар. 
– Тоғжан, Ажар, Қамар сұлу мен Қарагөзге қарағанда, Задорновтың «Күйеуіңізді сатыңызшы» пьесасындағы Оксана мүлдем қарама-қайшы кейіпкер. Оксанада басқа Баянды көргендей боламыз.
– Оксана – комедиялық кейіпкер. Кейде маған әріптес­терім, достарым «Арманың жоқ шығар» дейді. Менің де арманым бар. Комедия ой­нағым келеді. Екі комедиялық кейіпкерім бар. Біреуі – Оксана. Оксананың да мінезі жұмсақ. О баста, Андрей Оксананы алдап қойған. Ақы­рында, Андрейдің әйелінің жақсы адам екенін білгеннен кейін, бас тартады. Екінші кейіпкерім – Дулат Исабе­ковтің «Әпке» қойы­лымын­дағы Гауһардың бейнесі маған бұйырды. Коме­диялық бол­маса да, өз кейіп­керімді комедияға жақындатып алдым.
– «Театрда қыздардың ғұмыры қысқа болады» дейсіз. Неге?
– Оның себебі, жас қыздар­дың рөлін он-жиырма жыл ойнай бермейміз. Жас келген сайын аналардың бейнесіне көбірек ауысасың. «Таңсұлу» спектаклінде жеңгесінің рөлінде болсам, «Жүз жылдық жалғыздықта» 92-дегі кем­пірдің рөлін ойнадым. 
– «Жүз жылдық жалғыз­дықта» Зылиха апаның рөлін үлкен актрисалардың ойнауына болатын еді. Режиссердің таңдауы неге сіздерге түсті?
– Нағыз актрисалар біздің театрда өте көп. Таңдау неге бізге түскенін Алма Кәкішева­ның өзі айтар. Жалпы, ол рөл маған қатты ұнады. Қазір біреу сұраса, бере алмас едім. Өйт­кені актриса – эмоцияның адамы. Оған бір рөлді беріп, ертесі қайтып алып қойса, оған қатты ренжіп қаласың. Ак­терлерде балалық басым. Бала­ларды конфетпен алдау оп-оңай. Сол секілді актерлерді де оңай алдауға болады. Кейде болмайтын сөзге ренжіп, өкпелеп жүреміз. Тіпті бір­неше күн ұйқымыз бұзы­лып, мазамыз кетеді.
– Демек, сын есту сіздерге ауыр тиеді. Солай ма?
– Біз көбіне жүрекке жа­қын қабылдаймыз. Актерлік жұмыс – адамның психология­сымен көбірек байланысты. Жүрекпен қабылдамасаң, тағы болмайды. Сондықтан да болар, кішкентай мақтау естісек, соған төбеміз көкке жетпей жүреді. 
– Кейіпкеріңізбен ауырған кезіңіз болды ма?
– Кейде қойылымдардың қат­ты ұнайтын кезі болады. Ал кейіпкермен ауырған емеспін. Жас кезімде ойнаған кейіп­керлерімнің көбі спектакльдің соңында өліп қалады, не жын­данып кетеді. Сол себепті ауруға тырыспаған шығармын. 
– Репертуардағы спектакльдердің дені монотонды келеді. Монолог көбірек. Керісінше, бүгінгі жастар іс-әрекетті, қимылды көбірек қызықтағанды жақсы көреді. Монологы басым спектакльдер көрерменді жалықтырып алмай ма?
– Әр театрдың өз бағыты бар. Біздің театрда салмақты қойы­лымдар көбірек қойы­лады. Бірақ театр өнерінің қалыптасқан өз қағидасы бар. Оның негізгі функциясы – адам жанын зерттеу. Ой салу. Менің қосымша режис­серлік мамандығым бар. Оны бітір­геніме де екі жылдан асты. Әзірге спектакль қоямын деп ұмтылып жүрген жоқпын. Спек­такль қоюға дайынмын деген сенімім болса, оны да көрермін. Қойылымға іс-қи­мыл қажет десек, одан да қа­шудың қажеті жоқ. Іс-қимылды қажетсінетін драматургия бар, оны көтере алмайтын пьесалар бар. Жастар театрында ондай спектакльдер көбірек болуы заңды. Олардың көрермені – жасөспірімдер. Жас­тар сөзден гөрі, экшнге құмар. Мәселен, Чеховтың «Апалы-сіңлілі үшеуі». Қойылым өте ұзақ. Сөзі көп. Ұзақ спек­такльді көріп, көрермен ұйықтап қа­лады деген сөз емес. Сон­дықтан монологтан қорқудың қажеті шамалы. 
– «Бәсекелестік болуы қажет. Бәсеке болса, сапалы дүниелер көбейеді» деген пікір. Актерлердің арасына бәсеке керек пе? Ол бәсеке кейбір адамдардың арасында жеккөрінушілік сезімдерді оятпай ма?
– Актерлердің арасындағы жеккөрушілік сезімі жайлы кітап­тардан, фильмдерден көргенім болмаса, шынайы өмірде кездес­тірген жоқпын. Бұған актерлердің мәдениеті де жібермес еді. 
– Сахнада ойнаған басты кейіпкерлеріңіз көп. Байқасам, жақсы рөлдерді ойнағаныңызбен, атақ алуға көп қызықпайтын секілдісіз. Әлде атақ алуға ұмтылмадыңыз ба?
– «Атаққа қызықпайсыз ба?» дегенде, «осы атақты қа­лап тұрмын» дегенмен, біреу менің қолыма ұстата салмайды ғой. Жастар одағы сыйлығын берді. Қуандым. Сондықтан атақ алайыншы деп ұмтылма­ғаным рас. Атағы жоқ аға-апаларым да жетерлік. «Атақ керек» деп, таныс іздеп жүгіріп кетсем, ол да мә­дениетсіздік болар. Аллаға сенетін адаммын. Сахнада еңбегім сіңсе, атақ алу да қашпас. «Сабақты ине сәтімен» демей ме, сәтін салса, алармыз.