Басты  /  Сұхбат  /  Лариса ПАК: Өмірді эксперимент ретінде қабылдаймын

Лариса ПАК: Өмірді эксперимент ретінде қабылдаймын

2858
Лариса ПАК: Өмірді эксперимент ретінде қабылдаймын Оның хоббиі өмір салтына айналған. ТЕDx конференцияларын ұйымдастырушы Лариса Пак уақытының көп бөлігін ақысы төленбейтін осы іске арнайды.

Жасампаз идеялар мен өзі тәрізді өмірін өзгертуден жасқанбайтын қаһармандар іздеп, бұған дейін ол қазақстандық ірі банктердің біріндегі атқарушы директор лауазымынан кетіп, бір жыл бойы 30-ға жуық елге саяхат жасаған. Жер шарының төрт бұрышын шарлаған жиһангер кешегісі мен бүгіні жайлы «Айқын» газетіне баяндады.

 

 

– TEDx конференцияларын ұйымдастыру шынымен сіз іздеген сол бір маңызды іс пе? Одан көңіл қалу, жалығу пайда болмады ма?

– ТЕDx-пен жұмыс – өз қы­зығу­шылығың мен дүниетаны­мыңды үнемі кеңейтіп отыру. Кітап оқудан адам жалықпайтыны тәрізді жаңа адамдардың оқи­ғасын тыңдаудан жалығу мүмкін емес. Қызықты адам­дармен жұмыс іс­тегеннің өзі – қызық. Бұл – ақысы төленбейтін жұмыс. Өмір сүру салтына айналған хобби. Өйткені мұндай формат ғылыми қауымдас­тықты дамы­туға, қоғам­ның дүние­танымын кеңейтуге бағытталған.
– Бірақ АҚШ-тағы TED сияқ­ты бізде кеңінен танымал емес сияқты... 
– АҚШ-та оның мәртебелі алаңға айналғаны соншалықты, TED-ке шығып сөйлеу үшін ке­зекке тұрады. Алғашқы жылы көпшілікке мұндай форматты, оның ерекшеліктерін түсіндіру оңайға соқпады. Қазір ТЕDx жиындары елімізде кеңірек таныла бастады, оны көбірек адамдар білуде. Мұндағы ең маңыздысы – дайындық. ТЕD алаңына шық­қандарды тыңдап отырғанда, олардан сөз ешқандай кедергісіз, өзінен-өзі ағылып жатқандай көрінеді. Шын мәнісінде, олар өздері өмір бойы зерттеген, ең бір күрделі мәселелерді қарапайым тілмен көпшілікке жеткізеді. Ең қиын тұжырымдардың өзін тә­жірибесінің қандай деңгейде екен­дігіне қарамастан, тың­дарман­дардың бірдей ұғынуы – біздің мақсатымыз. Бір жағынан айты­латын ойларды тым қараба­йыр­лан­дырмай, екінші жағынан бәріне түсінікті қарапайым ету шарт. 
– АҚШ-та TED конференция­ларында сөйлеу үшін адамдар кезекке тұратынын айттыңыз. Бізде ел алдына шығып, өз идеясын ашық ортаға салғысы келетіндер қанша­лықты?
– Бізде де сөйлегісі келетіндер жеткілікті. Бірақ кейбір адамдар одан сайын танымал болуды ғана көздейді. Ал біз аса әйгілі болмаса да, озық идеяларды кеңінен тара­луды, қолдауды қажет ететін адам­дарды іздейміз. Біздегі ғылыми қауымдастық үлкен емес. Аста­на­дағы жағдай өзгеше. Назарбаев университеті, ғылыми орталықтар бар. Алматыда бұл жағы қиындау. Ғылыми институттардың ағарту­шылық жұмыстары көрінбейді. Олар немен айналысады? Қандай ғалымдары бар? Олардың соңғы зерттеулері қандай? Сондықтан біз олардың аздығына қарамастан, тауып, жинаудамыз.
– Көпшілік алдында ашық сөйлеуге ұмтылыстың аздығы ұзақ жылдар бойы жабық қоғамда өмір сүрген адамдардың менталитетімен байланысты емес пе? 
– Олай деп ойламаймын. Жақында бір өнертанушымен әңгімелестім. Оған өз ойымен бөлісуді өтінсем: «Оның мәнісі бар ма?» дейді. Біздегі миссия –ойлап табылған заттың техника­лық сипаттамасының айтылуы емес, ағартушылық жұмыс. Сөйлеушінің өз ісін баяндауы арқылы өзгелерді шабыттандыруы, әрі қатысушы­лардың басқалардың ойлау тұрпа­тын түсінуге тырысуы маңыздырақ. 


Әр идея адамды өзгертеді


– Сіз басында Астанада өткен TEDx конференциясында қандай спикерлерді ұмытпағанымды сұ­раған едіңіз. Ал көп идеяларды тың­­дай отырып, сіздің есіңізге қайсысы көбірек қалды?
– Астанадағы конференцияда профессор Матвиевскийдің ау­тизммен науқас балалар туралы айтқаны ойға оралады. Амери­калық мектеп аутизм генетикалық түрде берілетін науқас деп есептесе, шығыс батыс мектебі генетикалық фактор ескерілгенімен, аутизмде ортаның көп рөл ойнайтынын алға тартады. Аутизм – сыртқы әлеммен байланысудағы қиындық. Ондай баланың әр нәрсеге өз реакциясы бар, сыртқы әлемге жабық, өзімен-өзі оқшау қалады. Матвиевский бастаған зерттеушілердің мақсаты – баланы осы күйден шығару. Егер айналасындағылар көмектеспесе, бала бұл күйден шыға алмайды. Олардың тәсілдері ерекше... Ал­ма­тыда Ерлан Сағадиевтің балаға қай тілде білім беру керектігі жайлы айтқаны көп таралды. Ол қазіргі таңда ақпарат алмасу тілі ағылшын тілі екенін жеткізді. Мә­селен, жыл сайын 500 мың кітап ағылшын тілінде жарық көрсе, орыс тілінде одан ондаған есе аз шығады. Ал қазақ тілінде ше? Осы­ған сәйкес ол білім мен тәрбиені шатастыруға болмайтынын айта­ды. Білім – прогресті жеделдететін күш, тәр­бие – мәдени код. Қазақ­стан та­рихы, әдебиеті, тәрбиеге көмек­­те­­сетін басқа пәндер қазақ тілінде оқытылуы қажет. Ал білім беру, әсіресе, нақты ғылымдар ағылшын тілінде берілуі тиіс. Дүниежүзілік тарих пен әдебиет орыс тілінде өткізілсе болады.
– Бұған сіз өзіңіз қалай қарай­сыз?
– Толғымен келісемін. Ақылға қонымды. Егер ғылымды қажет ететін өндірістерді, мәселен, био­тех­нология, биохимияны дамыту керек болса, бұл саладағы ақпа­раттардың барлығы – ағылшын тілінде екенін ескерген жөн.
– Айтпақшы, Астанада өткен TEDx конференциясында көпте­ген спикерлер өздерінің жаңашыл идея­ларын жатық, әдемі қазақ ті­лінде еркін баяндады, яғни қа­зақ­ша ел алдында сөйлеу мәде­ние­ті нығаюда. Біздің қоғамда қазақ тілі ашық пікір алмасу, маңызды идеяларды жеткізу тіліне жатпайды деген де пікір бар. Кейбір сая­саткерлеріміз қазақ тілін білсе де, көпшілік жиын­дарда орыс тілінде сөйлегенді тәуір көреді...
– Адам өзіне қай тіл қолайлы, сол тілде сөйлеуі керек деп есеп­тейміз. Біз қазақ тілі өзінің бірінші тілі саналатын адамдарды таптық. Оларды көбірек адам түсі­нуі керек дегенге бола, басқа тілде сөйлет­кіміз келмейді. Мәселен, Астанада TEDx конференциясын өткізген кезде аудиторияның кемінде 2-3 тілде сөйлейтінін, тіпті қатысу­шылардың 90 пайызы ағылшын тілін түсінетінін байқадық. Шет­ел­діктер ғана ағылшын тіліне ау­дарманы тыңдап отырды. Алматы­дағы жағдай басқаша. Қазақ тілінде аз тыңдайды. Сондықтан үнемі син­хронды аудармашы пайдала­нылды. Егер қазақ тілінде сөйле­месе, тіл қалай дамиды? Сон­дық­тан сөз қорын толтырып, байытып отыру – тілдің дамуы үшін қажет процесс. 
– Ал сіздің өзіңізді өзгерткен ерекше идеялар болды ма?
– Әрбір идея адамға енген кезде сіңісіп, оны біртіндеп өзгерте бастайды. Тіпті өзгерістердің қалай басталғаны байқалмай қалуы мүм­кін. Жаңа идея адамның басында немесе жүрегінде тоқтап, бастап­қыда қажет етілмегенімен, сол ба­ғытта жұмыс істей бастаған кезде, ол бірден белсенділік танытып, жаңа идеяға итермелеуі, жаңа пара­дигманы қалыптастыруы мүмкін. Сондықтан бұл – үлкен ресурс. Егер бір тақырыпты зерт­те­гім келсе, ТЕD-ке кіріп, іздеу ар­қылы адамдардың сөйлеген сөздерін қарап шығамын. Онда технологиялар мен өнер, мәдениет жайлы ақпарат алып қана қоймай, мәселен, бизнес, әлеуметтік өмір­дің сан саласын қамтитын көп нәрсемен танысуға болады. ТЕD конференцияларында тек дін мен саясат мәселелері қозғалмайды. Қажетсіз тайталасқа бастаудың қажеті қанша?! 

 

Өмір түрлі нұсқаларға толы

 

– Ал өзінің тұрақты жайлы жұ­мысын тастап, бір жылдық сая­хатқа аттанған кешегі Лариса мен қазір қар­сы алдымда отырған бүгінгі Ла­ри­­саның арасында айырмашылық бар ма?
– Өмірімнің саналы бөлігінде жұмыс істедім. Еңбек өтілім үлкен. Бір жұмыстан екіншісіне, бір жо­бадан басқасына ауысып жүр­генде жүзіңде үнемі бір шаруа қамын ойлағанның таңбасы қалады. Көздеріңде алаңдау­шылықтың іздері тұрады. Бұл қалды. Бірақ маған қазір шешім қабылдау жеңіл. Өмірді экс­перимент ретінде қа­былдаймын. «А нүктесінен Б нүктесіне жетсем, бақытты бола­мын» деген емес, Б нүктесіне жету жо­лының өзі түрлі нұсқаларға толы екенін білемін. Мәсе­лен, кенеттен С нүктесіне барғым келуі мүмкін. Бұл да – қызық. Өзімнің ішкі ние­тіммен, тілек­теріммен жүремін.
– Бір жыл бойы әлемді аралау туралы ниетіңіз болғанымен, нақты қадам жасау оңайға соқпаған шы­ғар? Бүгін сол шешіміңізді қалай бағалайсыз?
– Мәселен, өткен күндерге көз тастап, бір жыл бұрын дәл осы күндері Үндістанда Мумбайдың шалғай бір түкпірінде болғаным есіме түседі. Оңтүстік Африкада жалғыз өзім бір ай бойы маши­намен аралағанымды ойлаймын. Кеше ғана бір африкалық та­нысымды кездестірдім, сонда ол қандай жерлерге барғанымды естіп, жергілікті тұрғындардың өздері ондай жолдармен жүруге батылдары бара бермейтінін айтты. Артқа қарағанда соның бәрі ме­німен болғанына сенбей, іштей өзімнен: «Осы жолдармен қайта жүре аламын ба?!» деп сұрап қоя­мын. Ал екінші жағынан, жақында әлеуметтік желіден Солтүстік шұ­ғыланың суретін көріп қалып, іш­тей жанып түстім. Осы жолы ол жақ­­қа жете алмай қалдым ғой, бірақ «бә­рібір барамын, оны көремін» деп бекіндім. Осындай сезімдер оның артынан баруға тұрады...
– Сіз туристер аяқ баса бермей­тін жерлерді жалғыз өзіңiз арала­дыңыз. Мұндай тәуекелге бару... 
– Қарапайым қауіпсіздік ша­раларын сақтау керек.Мысалы, әйелдерге кешке қарай ешқайда шығуға болмайды. Әрдайым қандай бағытпен жүретініңді білу керек. Мысалы, Мехико – 20 миллионнан астам адам тұратын алып қала. Бір дұрыс кварталмен келе жатып, сәл оңға бұрылсаң, қауіпті аудан алдан шығады. Бәрін білетін сияқты кейіпте келе жат­қаныңмен, іштей қауіпсіз аймаққа қарай ығысуға тырысасың. Әрине, әр жерде та­ныс­тар болған жақсы. Сая­хат жа­сағанда таныстардың таныс­та­ры арқылы отбасылар тұратын үйлерге тоқтадым. Яғни барған жердің бәрінде, әйтеуір көмек сұрайтын біреулер табыла­тын. Оған қоса қазір – интернет ғасыры. Тіпті еш­кім болмаған күннің өзінде үнемі байланыста жүруге болады. 
– Таныс емес жерлерді 300 күн бойы аралау – аз уақыт емес. Қиын сәттер болды ма?
– Шыны керек, бұрын ешқа­шан жалғыз өзім саяхат жасап көрмегенмін. Үнемі айналаңдағы нәрселерге таңданып, қызығып жүріп, бір сәтте өзіңді шаршаңқы сезіну пайда болады. Ондай сәт­терде жай ғана үйде жатып, де­мал­ғың келеді. Сондай кездері бөл­мемде қалып, үйде жасайтын ша­руалардың бірін, мәселен, ас әзірлейтінмін. Осылай өзіңе бұ­рын­нан таныс, үйреншікті нәр­сені сезіну сәтін аңсадым. Өйткені үне­мі жер ауыстырған кезде еш­нәр­­сеге бауырмалдығың жоқ еке­нін сезінесің. Ал осы бауырмал­дықты бұрын үйде істеген дағдылар арқы­лы жаңғыртқым келетін. Ең қы­зы­ғы, сондай сәттерде сауда үй­леріне кіретінмін. Өйткені әлемдегі бар­лық сауда үйлері ұқсас. Бірдей мар­калар, бірдей жарық, бірдей шу... 
– Әлемді аралау туралы сіз бұ­рыннан армандадыңыз ба, әлде бәрі аяқ астынан шешілді ме?
– Осы үлкен саяхатқа дейін де өте көп сапар шектім: өзім үшін, оқу бойынша, жұмыспен. 30 шақты елде болғанмын. Бұл саяхат – саяхаттау үшін емес, маған ман­сабымды ауыстыру қажет болған­дықтан, бір сілкініс үшін керек еді. Оған қоса өмірінде дәл осындай бетбұрыс жасаған адамдарды кезіктіргім келді. Әр елден 2-3 адамнан іздедім.
– Оларды жолықтырдыңыз ба?
– Иә. Өз мұраттарын, істерін, өмірінің мәнісін тапқандар... Олардың үлгісі басқаларға серпін береді. Олардан сұхбат алдым, өз бол­­гымда жариялап отырдым. Адам­­дарға шабыт әкелетін адам­дар­ды іздеу – саяхатымның мәнісі еді. 
– Олардың арасында кімдер бар?
– Әр елде бір адам есте қалады. Мәселен, Гватемалада бір кәсіп­керді кездестірдім. Ол өте кедей отбасында дүниеге келген екен. Бес балалы отбасымен қорап тәрізді тар үйде өмір сүреді. Әкесі таң сәріден егіс даласына кетеді. Балалары соған көмектеседі. Бірақ бала үнемі оқығысы келеді. Әке-шешесі: «Мектепке тек жалқаулар ғана барады» деп, оған қолдау көрсеткен жоқ. Бірақ ол бәрiбір күн сайын таңғы 4-те тұрып, егісте жұмыс істеп, 8-ге қарай мектепке жүгіреді екен. Сабақтан шыға сала қайта егіс даласына қарай зыр­лай­ды. Ақыры ол мектепті жақсы бітіріп қана қоймай, америка­лық университеттердің бірінің гран­тын жеңіп алып, жоғары білім ала­ды. Кейін еліне оралып, бизнес ашып, оған қоса «білім – кедейшілік­тен құтылу жолы» идеясын қоғамда ілгерілетуге күш салады. Жергілікті мафия оған үнемі қысым көрсетеді, қоқан-лоқы жасайды, балала­рын ұрлап әкету қаупін төндіреді. Бі­рақ соншалықты қиын жағдайлар­ға қарамастан, ол өз идеясына кәміл сенеді... Оңтүстік Африкада ТЕDx-Кейптаун конференцияларын ұйым­­дастырушы әріптесім бар. Ол – әлеуметтік кәсіпкер. Кейптаунда не көп? Қаңғыбастар мен қоқыс­тар. Ол осы екі мәселені шешетін жол тапты: қаңғыбастарды қоқыс­тар­ды жинап, тапсыру үшін жұ­мыс­қа алды. Осы арқылы қала бір жа­ғы­нан тазарса, екінші жағы­нан қаң­ғы­бастар ақша таба бастады. Қа­­зақ­стандық достарымның ара­сын­­да да өзінің сүйікті ісімен айна­лы­­­­сып, өзінің шығармашы­лық, ада­­­ми әлеуетін жүзеге асырып жат­қан­­­дар жетеді. Өйткені кез келген жұ­­мыс – шығармашылық, ал әр адам­­­ның шығармашылық қабілеті бар. 
– Сізді тыңдап отырып, TEDx жо­басы үлкен саяхаттың қисынды жал­ғасы секілді көрінеді...
– Саяхатқа дейін достарым­­-мен бірге пікірталас клубын, конфе­рен­циялар жасайтынбыз. Біз тұрмыс­тық қана емес, басқа ойлы тақы­рып­­тар төңірегінде пікір алмас­қы­мыз келді. 6-7 жыл бұрын ТЕD форматын таптым. Мен одан қатты әсер алдым. TED – білімнің, жаңалықтардың, инновацияның кең әлемі болып көрінді. Менің бойыма бұл жаңалық сыймай, оны неғұрлым көбірек адамдарға айт­қым, сондай жаңашыл адам­дарды өз елімнен тапқым келді. Өйткені елдегі инновациялық эффект ай­тарлықтай адамдар біріккен кез­де көрінеді. Әйтпесе олар өзде­рін «арпа ішіндегі бір бидай» сияқты сезінеді немесе өз тақырыптары­ның тұңғиығына түсіп, оларды еш­­теңе толғандырмайды. Ал осы озық ойлы азаматтардың бәрі кез­дескен кезде қозғалыс, оның ішін­де қо­ғам­ның дамуы байқалады. Біз мәсе­ленің бәрін шешпейміз. Бірақ қоғамды ілгерілету құралдары­ның бірі ретінде біздегі TEDx форматын маңызды деп есептеймін. 

Мен үшін үй – отбасым мен достарым бар жер
– Көп елді араладыңыз. Өзіңізді қай жерде үйде сияқты жайлы сезін­діңіз?
– Маған барлық жерде өте қызықты болды. Ал Жапонияда өзімді өте жайлы сезіндім. Жапон­дық­тардың өздері айтады, жапон­дық мәдениет – «сен өзің көрме­геніңмен, топшылай отырып, тая­нышқа сүйене аласың». Яғни егер қисын бойынша, бір нәрсе солай жасалынуы керек болса, сондай нәрсе бар, тіпті одан артық жасалынған. Барлығы алдын ала адамның қамы үшін ойлап қойыл­ған. Әрбір жапондық екі қадам алға ойлайды. Барлығы идеалды бо­луы үшін не істеуге болады? Өндірістегі «кайдзен принципі» де осыған әкеледі. Ал өзімді онша қолайлы сезінбеген елдерді айтсақ, Орталық Американың кейбір мемлекеттері. Мәселен, Никарагуа. Азиялық бол­ғандықтан, үнемі қырын қарап, ыс­қырады. Криминалды қоғам. Бе­лиздің аралдары жұмақ сияқты кө­рінгенімен, қаланың өзі – сұмдық. 
– Жақында бір қазақстандық этникалық неміспен бірге ұшақта отыр­дым. Ол да әлемді көп шарла­ған. Туыстары әр елде бар. Бірақ Гер­манияның бір түкпірінен өзі қар­тайғысы келетін қалашықты бел­гілеп қойыпты. Сіздің сондай сол жақта қартаюды армандайтын қалаңыз бар ма? 
– Мен үшін үй – отбасым мен достарым бар жер. Қартайған кезде де өзіме жақын, туған, жақсы көретін адамдардың ортасында болғанды қалаймын. Ал қай жерде болатыным, география маңызды емес. Әрине, Бразилия сияқты қай­тып оралғың келетін әдемі жер­лер бар. Бірақ үйде болу сезімі тек жерге байланысты емес, адамдарға тәуелді. 
– Қазір кейбір адамдар, әсіресе, экономикалық дағдарыс кезінде елден кетіп қалғысы келеді. Сізде ондай көңіл күй жоқ па?
– Ондай көңіл күй елімізде он жылдан бері байқалады. Ондай нәрсе менің басымнан да өткен. Бірақ олай адам өзін еш жермен байланыстырмай, өмір сүруге болмайды. Сонда табыстарын, кәсі­би амбиция немесе жинап жатқан мүлік тұрғысынан емес, адами табыстарын қай жерде қа­лып­тастырады? Әрине, ғаламдық тұрғыдан алғанда, адамның Аляс­када немесе Оңтүстік Африкада тұратыны маңызды емес. Бәріне ортақ – Жер. Дегенмен, бізді анықтайтын әлеуметтік-мәдени байланыстар өзімізді толықтай ашып, жүзеге асырған жерде күш­тірек келеді. Өзімді Қазақ­станда толығырақ жүзеге асыр­ған­дай сезінемін. Өйткені менің пайдам осы жерде әлемнің басқа бұ­рышына қарағанда көбірек болады деп сенемін. Әрине, басқа елде де супер пайдалы болуым мүм­кін. Бірақ бұл – адам өмір сүре­тін қауыммен, отбасымен де байла­ныс­ты мәселе. Ересек болған са­йын адам оны көбірек сезiне бас­тайды.
– Бірде «Ересекке 100 сұрақ» деген бағдарламада әнші Лайма Вайкулеге бір бала: «Баласы мен отбасы жоқ әйел бақытты бола ала ма?» деп сұрақ қойды. Соны сәл өзгерт­сек, әйел өмірде отбасынсыз өзінің мүмкіндіктерін толық жүзеге асыра ала ма?
– Бұрын тұрмыста болғанмын. Тағы да отбасылы болуым мүмкін. Адам жеке қарым-қатынаста да­миды деп есептеймін. Адам жеке тұлға ретінде өзінің үнемі бейнесін көретін антиподы болмайынша өспейді. Сол келбет ұнаса да, ұнамаса да, соған қарап, жақсырақ болуға тырысады. Сондықтан даму екі адамның қарым-қатына­сында күштірек сезіледі дегенге сенемін. Балаға келсек, менің өзім – табиғатымнан зерттеушімін. Ана болудың не екенін әзірге білмей­мін. Бірақ бұл әйелді басқа қыры­нан ашуы тиіс. Сондықтан ондай сезімді бастан өткергім келеді. Екінші жағынан, бала болмағаны үшін өмірден баз кеше алмаймын. Адам тек баламен ғана бақытты болып, сонымен ғана өмірде өзін толық жүзеге асырады деп ойла­маймын. Ал Вайкуле не деді? 
– «Әрине. Бір әйелдің тағдырына он баланы дүниеге әкелу, енді біріне Тереза шешей сияқты миллиондарға көмек көрсету жазылады» деген...

 

Сұхбаттасқан Айжан КӨШКЕНОВА