Басты  /  мақалалар  /  Тәуелсіздікті нығайту тетіктері

Тәуелсіздікті нығайту тетіктері

Айқын-ақпарат
2411
Тәуелсіздікті нығайту тетіктері

Елбасы Н.Назарбаевтың тәуелсіз­дігіміздің тұғырын нығайтып, түтінін түзу ұшыруға бағытталған сындарлы саясаты мен жанкешті еңбегінің, көш бастаған қазақ ұлтының асыл қасиет­терінің арқасында экономикалық-әлеу­меттік дамудың іргетасын қаладық, халықаралық аренада беделді, іргелі мем­лекетке айналдық. 
Постиндустриялық өркениетке өту­ге байланысты адам капиталы қо­ғам­ның орнықты дамуының басты ло­ко­мотивіне айналды. Адам капиталы – бұл сапалы білім мен ғылым, инно­вация, креативті еңбек ресурстары, өмір сапа­сы. Адам капиталы – үдемелі даму­дың тетігі, өздігінен еселеніп пай­да бе­ретін фактор, оған салынған ин­вес­ти­цияның қайтарымы өндірістегі қай­та­рымнан 3 есе көп. 
Қазіргі жоғары дамыған елдер өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап ішкі ресурстардың 70 пайызын адам капи­талын дамытуға жұмсай бастаған. Көп ұзамай бұл қуатты ресурс жан-жақты және жедел өркендеудің пәрменді драй­веріне айналып, сол мемлекеттер адамзат өркениетінің алдына шықты. Біріккен Ұлттар Ұйымы мәліметтері бо­йынша АҚШ, Финляндия, Германия, Жапония және Швейцария елдерінде ұлттық байлықтың 80 пайызы адам капиталы есебінен жасалады. Салыс­тыр­сақ, Ресейде оның үлесі 14 пайыз ғана, қалған 72 пайызы табиғат ре­сурс­тарын пайдалану, 14 пайызы фи­зика­лық өндіріс есебінен жасалады екен. Өз еліміздегі осы көрсеткіштер бо­йынша мәліметтерді кездестірмедім.
Қазақстан Адам дамуының индексі бойынша (ұзақ ғұмырлық және ден­саулық, білім беру, жан басына шақ­қандағы ішкі жалпы өнім көрсеткіш­тері) әлемде 56-орында. Бәсекеге қа­білеттіліктің ғаламдық индексі бойынша еліміз 53-орында. Бұлар, әрине, ТМД елдері арасында жаман көрсеткіш емес, бірақ Елбасы белгілеген меже­ден төмен, 30 дамыған елдердің қа­тарына ену міндеті үшін жеткіліксіз.
Әлемдік тәжірибені зерделей келе еліміздің даму қарқынын жоғарылата түсу үшін Адам капиталын дамыту ұлт­тық тұжырымдамасы қажет деген ойға келдім. Бұл тұжырымдама Қазақстан­да адам сапасын арттыру саясатының өзегі, бағыт-бағдарымыздың темір­қазығы, халықтың ынта-жігерін арт­ты­рып, мемлекеттік органдар мен ұйым­дарды бір мақсатқа жұмылдыратын идео­логиялық құжат болар еді. 
Адам капиталын дамытудың ең пәрменді факторы халыққа сапалы бі­лім беру екені даусыз. Білімді халық­-тың ғана – еңбегі ұтымды, мәдениеті жоғары, өмірі салауатты. Білімді адам­ның ғана – рухани дүиесі бай, рухы жоғары, өресі кең, мақсаты биік. Кері­сінше, білімі сапасыз, мәдениеті төмен, елжандылығы таяз халықтың ісі бере­кесіз, еңбегі өнімсіз, қаржылары шығын.
Статистикалық зерттеулердің ата-сы атанған американдық экономист Эдвард Денисонның мәліметтері бо­йынша, егер акционерлік капиталға салынған инвестицияны 10 пайызға көбейту еңбек өнімділігін 3-4 пайызға арттыратын болса, білім беруге бөлі­не­тін инвестицияны осыншама көбейту еңбек өнімділігін 8,6 пайызға ұлғайтады. 
Сондықтан адам капиталын да­мы­тудың ұлттық тұжырымдамасының бас­ты қағидаларының бірі – білім беру саласына салынатын инвестицияны ұл­ғайту. 
Елбасы Н.Назарбаев 2014 жылғы «Қазақстандық жол – 2050: Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты Қазақ­-стан халқына Жолдауында Эконо­микалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдерінің стандарт­тарын ендіру туралы тапсырма берді. Білім беруді осы деңгейге көтеру ең ал­дымен осы салаға тиісті дәрежеде инвестиция салу арқылы мүмкін бо­лары анық. Дүниежүзілік банк мәлі­меттері бойынша, ЭЫДҰ-на кіретін мемлекеттер білім беруді дамытуға ел­дің ішкі жалпы өнімінің 5,5 пайызын бағыттап отырса, өкінішке қарай бұл көрсеткіш біздің елімізде 3,1 пайыз 
ғана (2015 ж.). Мұғалімдердің орташа жалақы­сы елдегі қызметкерлердің ор­таша жалақысынан АҚШ-та – 1,3 есе, Германияда – 1,4 есе, Оңтүстік Ко­реяда – 1,5 есе, ал Жапонияда 2,4 есе көп. Орташа алғанда ЭЫДҰ елдерінде білім беру жүйесі қызметкерлерінің жалақысы елдегі орташа жалақының 79 пайызын құрайды, ал Қазақстанда – 62% ғана. 
Финляндияға барған іс-сапары­мыз­да елдің Білім және ғылым вице-ми­нистрімен кездесудің сәті түсті. Елдің даму деңгейіне таңданып, «мұның сыры неде?» деген сұрақ мазалай бер­ген. Осы сұрақты вице-министрге қой­дым. Сонда ол: «Осыдан 30 жыл бұрын Финляндия барлық тұрғыда депрес­сияда болды. Сол кезде көрнекті тұлға­ларымыз, ел ағалары «не істеу керек, елді тығырықтан шығарудың басты тетігі неде?» деп жан-жақты ақыл­дасқан. Нәтижесінде «мұғалім дәре­жесін көтеру керек, мұғалім – ха­лық­тың қалың ортасында жүрген тұлға, ол көтерілсе, соңынан жас ұрпақ, бүкіл халық көтеріледі» деген тұжырымға келді» деп жауап берді. Мемлекет эко­номикалық қиындықтарға қарамас­тан, елдің басты табиғи байлығы орман шаруашылығынан түсетін қаржыны білім беруді дамытуға, мұғалімнің мәр­тебесін көтеруге молынан жұмсаған. Ауқатты адамдар да байлықтарын жеке пайдасына емес, отандастарын дамы­туға, олардың білім алуына, денсау­лы­ғын жақсартуға инвестициялаған. Білім беруді дамытуға бөлінетін қаржы ІЖӨ-нің 6,8 пайызына дейін көбейтіліп, 7,4 млрд евроға жеткізілді. Нәтижесінде мұғалімдік қызмет елдегі ең мәртебелі қызметтер қатарына қосылды, ең үлкен бәсеке педагогикалық оқу орнына тү­суге – орташа бір орынға 12 адамға де­йін. Педагог қызметкерлер айлығы – 2,5-5,0 мың евро шамасында. Мұға­лімдік – еркін және қорғалған маман­дық. Бағыныштылық тәртіп, қағаз­бас­тылық, тексерулер жоқ, яғни мұғалімге толық сенім білдірілген, шығар­машы­лықпен, өз әдістемесімен жұмыс істеуге шек қойылмайды. Себебі, әрбір мұғалім өз мамандығын аса қадір тұтатын, өз­дігінен ізденуші, жоғары дәрежелі ше­бер. Бастауыш мектепте тек магистр­лер сабақ береді. 
Осылай білім беруді дамыту, мұға­лімді көтеру арқылы аз уақытта ел кел­беті де танымастай өзгерді. 
Дүниежүзілік экономикалық форум (WEF) халықаралық еңбек ұйымы, ЭЫДҰ және Mercer Human Resource Con­sulting компаниясымен бірлесе оты­рып 2015 жылы адам капиталы да­муының рейтингін шығарды. Рейтинг білім беру және кәсіптік дайындық, денсаулық, дене және психологиялық хал-ахуал, жұмыспен қамту, құқықтық қорғау және әлеуметтік ұтқырлық де­ген төрт топтан тұратын 46 көрсеткіш бойынша шығарылды. Осы рейтингте 85,78 индекспен Финляндия көшбас­-шы орын алды, одан соң – Норвегия (83,84), Швейцария (83,58), Канада (82,88), Жапония (82,74), т.б. мем­ле­кеттері.
Өткен ғасырдың ортасында қыл­мысы бойынша рекордтық көрсет­кіштерге жеткен Финляндия – қазір адам басына шаққанда полиция қыз­меткерлерінің саны ең аз мемлекеттің бірі. Сөйте тұра ең қауіпсіз, қылмыс жа­сау деңгейі әлемдегі ең төмен ел­дер­дің қатарында. Бұл елде сағат 15-16 ке­зінде қараңғы бола бастайды, бірақ ата-анасы кішкентай балаларының мек­тепке өзі барып келуінен қауіп­тен­бейді. Жемқорлық жоқ. Transpa­rency International ұйымының мәлі­меттері бойынша, 2011-2015 жылдары Фин­ляндия жемқорлықтан тазалық жөнінен әлемдік рейтингте Дания, Жаңа Зе­лан­диямен қатар алдыңғы үштікте. 
Осы мәліметтердің бәрін зерделей отырып келген қорытындым – Фин­ляндия табиғи ресурстары аз болса да, білім беруді дамыту арқылы, адам ка­питалын молайтып, нәтижесінде ор­нықты даму жолына түскен, болашағы үшін сенімді мемлекет. 
Адам капиталын дамытуға екі түрлі көзқарас бар. Оның бірі – неотех­но­кратиялық, бұл жоғары технологиялар мен инновациялық, ғылыми іс-әре­кет­терді басым пайдалану, екіншісі – гу­ма­нитарлық-экологиялық, бұл адам­-ның рухани потенциалын дамыту және табиғат пен адам арасындағы үйлесім­ділікті қолдау. Прогрессивті адамзат осы екі бағытты үйлестіре отырып, даму жолын таңдап отыр. Екеуін қатар алып жүргенде ғана адами капитал адамзат үшін құнды және оны алға жетелейді. 
Соңғы екі жарым ғасыр бойы да­мы­ған индустриялық қоғам адамзатты ғажайып ғылыми-техникалық және технологиялық жетістіктерге жеткізді. Алайда осыған пара-пар адамдардың дүниетанымына, денсаулығына, пси­хологиялық хал-ахуалына, қоршаған ортаға зиянды факторлар қаулап кө­бейді. Табиғат та, адам жаны да эколо­гиялық дағдарысқа ұшырады. Жер ресурстарын ашкөздікпен пайдалану, зиянды өндіріс қалдықтары, тех­но­ген­дік авариялар адамға, қоршаған ортаға аса үлкен зардап келтіруде. Рухани құн­дылықтардан алшақтау, әлеуметтік стра­тификация, дүниеқоңыздық, жем­қорлық, зорлық жасау құбылыстары асқына түсуде. Халықаралық экстре­мизм мен ланкестік бүкіл адамзаттың, планетаның қауіпсіздігіне қатер төн­діретіндей деңгейге жетті. Бұл проб­ле­малардың ешқайсысын қаржы бөлу­мен, қысқа уақыттық іс-шаралармен, жазалау жолымен толық шеше алмай­тынымызға көзіміз жетіп отыр. 
Адамзат қазір Абай атамыздың:
Ақыл мен қайрат жол табар, 
Қашқанға да қуғанға.
Әділет, шапқат кімде бар,
Сол жарасар туғанға.
Бастапқы екеу соңғысыз,
Біте қалса қазаққа,
Алдың жалын артың мұз,
Барар едің қай жаққа? – деп өз за­манында-ақ болжаған рухани дағда­-
рыс жағдайында тұр.
Материалдық құндылықтар – адам­ның тән қажеттіліктері, ол жанған от сияқты, тойымсыз, затты қосқан сайын, қажеттілігі артып, лаулай түседі. Мате­риалдық дүние – алдамшы, тойымсыз, оған әсіре елігу – адамды аздыруға, тоз­дыруға бастар жол. Ал рухани құн­дылықтар – адамның жан қажетті­ліктері, рухани байлық – шынайы, мәңгілік байлық, ол адамзатты адал­дандырып, жасампаздыққа жетелейді. Ұлы тұлғалардың рухани мұрасын ғана адамзат жүздеген, мыңдаған жылдар ұмытпай, қастерлеп келеді. 
Осы дағдарыстан шығудың жолы – білім мазмұнының рухани-адамгер­шілік қуатын арттыру.
Білім беру постмодернизм фило­со­фиясы мен синергетикалық тәсілдеме негізінде, яғни материалдық және ру­хани дүниенің, адам, қоғам, табиғат, космостың біртұтастығы мен коэво­лю­циясы аясында трансформациялануы тиісті. Соның негізінде білім берудің құндылықтары мен мақсаты да өзгеріп, ол адамның физикалық, әлеуметтік және рухани құраушыларын біртұ­тастай дамытуға ауысады, футуристік, гуманистік-ноосфералық сипат алады. 
1982 жылы физиология мен ме­ди­цина саласындағы аса көрнекті амери­калық маман Уильям Парри Мерфи адам миының екі жартышары ара­сындағы ассиметрия саласындағы ғы­лыми еңбектері үшін Нобель сый­лы­ғына ие болды. Ол мидың сол жақ жар­тысы рационалдық-логикалық ой-өрісті, прагматикалық дүниетанымды қалыптастыратынын, оң жартысы адам­ның гуманистік дүниетанымын, позитивті эмоциясын, интуициясы мен шығармашылық қабілеттерін реттей­тінін дәлелдеген. Дана тұлғалар – миы­ның екі жартышары теңгермелік түрде дамыған адамдар. 
Осы кезге дейін үстемдік құрған ньютондық-дарвиндік классикалық ғылымға негізделген білім беру адам миының сол жақ жартышарын да­мытуға біржақты бағытталып келсе, бо­лашақтағы білім беру жүйесі адам миының оң жақ жартышарын дамыту арқылы оның рухани күш қуаты мен шы­ғармашылығын өсіретін жаңа дең­гейге көтерілуі тиісті. 
Мұның жолы қандай? Абай ата­мыз: «Білімдіден шыққан, сөз талап­-тыға келсін кез. Нұрын, сырын көруге, көкірегінде болсын көз». «Жүректің көзі ашылса, хақтықтың түсер сәулесі. Іштегі кірді қашырса, адамның хикмет кеудесі» деген емес пе? 
Данышпан 31-қара сөзінде:
«Ақылмен ойлап білген сөз,
Бойыңа жұқпас, сырғанар.
Ынталы жүрек сезген сөз,
Бар тамырды қуалар», – десе, тағы бірде, «Ақылға сәуле қонбаса – хай­уанша жүріп күнелтпек» деп, білім мен тәрбиенің адам жүрегінің түбіне те­рең бойлау арқылы ынта мен ма­хаб­бат сезімдері арқылы берілсе ғана құн­ды­лыққа айналатынын, сондай ақыл ғана адамның адамдығы екенін айтқан. Ең бастысы осындай білім ғана заттық дүниенің тар қапасынан, рухани дағ­дарыстан алып шығып, адамзатты жа­сампаздыққа жетелейді. 
Қазіргі ғылым адам ДНК-сының күн сәулесінің спектрлерін де, музыка сазын да ажырататынын дәлелдеп отыр. Бұл музыканың жаратушының адамды дамыту үшін берген күн сәу­лесімен бірдей айрықша құрал екенін көрсетеді. Оның адамның жүрегін тол­қытып, жан дүниесін байытатын, рухын асқақтататын қуаты да осыдан. 
Кореяда гүл бағында клас­сикалық музыка үздіксіз ойналып тұ­ратынын көрдім, «себебі, осындай му­зыкамен гүл әдемі және шыдамды бо­лып өседі, нәтижесінде Корея бүкіл әлем елдеріне, тіпті Голландияға да гүлді экспорттайды» деп түсіндірді мұндағы мамандар. 
«Көңіліңіздің қошы болса, сонда ол ақылыңызды да көркейтеді, сезімдік арналарыңызды ашып, нәтижесінде жақсы ойлар ойланылады, жақсы сөз­дер сөйленеді, жақсы істер атқарылады. Ал хошы жоқ көңіл – нұрынан айы­рыл­ған көзбен бірдей. Ол ақылды да соқырландырады» деп жазады белгілі ақын Тыныштықбек Әбдікәкімұлы. 
Осы себептерге байланысты мек­тептің алғашқы сыныптарында бала­ның зердесіне артық салмақ түсіре­тін ғылыми пәндерді, ауыр тапсыр­ма­ларды көбейтудің қажеті жоқ деп ой­лаймын. Шетел тілін білу – заман қа­жеттілігі, адамның мәдени деңгейінің көрінісі. Бірақ оны үйрету сағат сан­дарын көбейту есебінен емес, оқыту­-дың озық әдістемесін қолдану есебінен жүргізілгені орынды. Бұл орыс тілді мек­тептерде қазақ тілін оқытудың осы кезге дейінгі тәжірибесінен көрініп отыр. Бастауыш мектептің міндеті – баланың сезім арналарын, көкірек көзін ашу, талабын ұштау, ынта-ықы­ласын ояту, көңіл хошын келтіру. Бұл үшін керегі – ана тілі, өнер, еңбек пән­дері. Сонда ғана болашақта бала шетел тілін де, ғылымды да оңай игереді. Дом­бырада күй ойнау үшін алдымен оны саздау керек емес пе? Дұрыс саздалған домбыра ғана көңілдің күйін шертеді, сөйтіп ғажайып симфонияға ұласады. 
Адам капиталын дамыту ұлттық тұ­жырымдамасының келесі мәселесі – жастарымыздың әлеуметтік бейнесі, олардың өмірде өз орнын табуы. 
Бүгінгі жастарымыздың әлеумет­тік бейнесін «Әсемпаз болма әрнеге, өнерпаз болсаң арқалан. Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та бар қа­лан» деген Абай атамыздың өсиет­терімен зерделеп қарайықшы. 
Ішкен асы мен киген киімін көбі­рек ойлайтын «әсемпаз» жастарымыз баршылық. Заман ағымына ілесіп «өнер­паз» болып, білімі мен біліктілігі, адами қасиеттері арқасында биіктен көрініп жатқан, ел басқаруға, иннова­циялық экономиканы дамытуға атса­лысып жатқан жастарымыздың қатары көбейіп келеді, олардың өркені өсе берсе екен деп тілейміз. Алайда біз басым көпшілік жастарымыздың қа­зіргі тез дамымалы өмірге, өзгермелі ортаға «кірпіш болып қалана алмай» жүргеніне басымырақ басымызды ауырт­қанымыз жөн болар? Себебі, бұл тек «олардың проблемасы емес», «өз­дері кінәлі» деп көз жұматын құбы­лыс емес, ұлттық адам капиталының өткір мәселесі.
Талдау жасап көрсек, ЕЫДҰ ел­дерінде кәсіби білімі бар адамдардың тек 5,1-ы жұмыссыз. Ал Қазақстанда жоғары білімі бар мамандар арасын­дағы жұмыссыздар үлесі 2011 жылы 20,9% болса, 2015 жылы олардың үлесі 25,9%- ға дейін өскен. 
Менің ойымша, мұның басты үш себебі бар, бірі – білім беру мен еңбек нарығы арасындағы үйлесімсіздік, екіншісі – кәсіптік білім беру сапа­сы­ның төмендігі, оның ішінде түлектер­-дің практикалық қабілеттерінің қа­лыптаспауы, үшіншісі – жастардың жұмысқа орналасуына мемлекеттік қам­қорлықтың, қолдау көрсету жүйе­сінің осалдығы. 
Ел азаматтарын, оның ішінде жас­тарды жұмыспен қамту және олардың еңбек өнімділігін арттыру – мемлекет әлеуетінің басты көрсеткіштерінің бірі. Польшада түлектерді жұмысқа қа­былдаған кәсіпорындарға мемлекет жас маманға әлеуметтік қолдау көрсету, мамандығын жетілдіру мақсатында арнайы қосымша қаржы бөледі. Нә­ти­жесінде ешбір түлек жұмыссыз қалып қоямын деп уайымдамайды. Германияда жұмысқа орналастыру кеңестері қыз­мет атқарады, олар соңғы курста оқу орнына келіп тегін түрде кәсіптік бағ­дарлау жұмыстарын өткізеді, жұмысқа орналасу үшін қажетті кеңестер береді, жас мамандарды практикадан өткізеді. Нәтижесінде, жоғары оқу орнын бітір­гендер арасындағы жұмыссыздық тек 5% ғана. Жапонияда үлкен компания­ға қабылданған түлектердің басым көп­­шілігімен сол жерде өмір бойы жұ­мыс істеу жөнінде келісімшарт жа­са­лады, компания есебінен барлық әлеу­меттік пакет беріледі, маманды­ғын же­тілдіріп отырады.
Біздің елімізде кәсіптік оқу орнын жаңа бітірген түлектерді «еңбек өтілің жоқ» себепті жұмысқа алмайтыны ту­ралы дабыл Парламент қабырғасында да қағылғанын білеміз. 
Сондықтан тұжырымдамада білім беру жүйесі мен еңбек нарығының сұ­раныстары арасындағы үйлесімділікті күшейту, оқу орындарында өндірістік практиканы ұйымдастыру, мемлекеттік грантқа оқыған түлектердің міндетті түрде жұмысқа орналасуы үшін жауап­кершілік жүйесін жасау қажет, олай етпесек, кәсіби білім алудың қадірі ке­тіп, мемлекет қаржысы босқа шығын­далып, дипломды жұмыссыздардың қатары көбейе бермек.


Әділхан ДҮЙСЕБЕК, 
Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі, Ы.Алтынсарин белгісінің иегері (жалғасы келесі санда)