Басты  /  мақалалар  /  Дұрыс тамақтанудың басты құпиясы

Дұрыс тамақтанудың басты құпиясы

Берік БЕЙСЕНҰЛЫ
3421
Дұрыс тамақтанудың басты  құпиясы Біз осы дұрыс тамақтана білеміз бе? Мүмкін, тоя тамақ ішсек, қарын тойса болды деп жүре береміз бе?

Адамның толып, семіздікке душар болуында да шектен тыс тоя тамақ ішу жатқанын білсек те, мән бермейміз. Жалпы диатолог – дәрігерлер күнделікті дұрыс тамақтануға қажетті тағам түрлерін алты топқа бөледі екен. Оның алғашқысы ағзаға қажетті ақуыз, май, көміртегі, дәрумендер мен минералды тұздары бар сүзбе, сүт, қаймақ, айран, ірімшік, құрт, құрғақ сүт, қымыз, шұбат дейміз. Бұдан кейінгі өте пайдалы белоктарға бай әртүрлі еттер, шұжық, балық түрлері, жұмыртқа. Бұлардың құрамында белоктан басқа майлар, көміртегі, дәрумендер, минералды тұздар бар. Балалардың тамақтануының үлкендерге қарағанда, едәуір айырмасы болады.

Яғни күніне 500 гр сүт немесе айран ішіп, 150-200 гр ет жеген адам ағзаға қажет бір тәуліктік белок алған болып есептелінеді. Осылайша майды, түрлі дәрумендерді, минерал тұздарын, көміртегін ескере отырып, тағамдардың түр түрін әзірлеуге болады. Жаз, көктем және күздің алғашқы айларында ет азырақ пайдаланылады. Етті шамадан тыс, әсіресе жатар адында көп жеп, сорпасын ішу бүйрек пен жүйке –жүйесіне, бауырға ауыр соғады. Көп жеген етті қорыту үшін асқазаннан мөлшерден артық сөл бөлініп, оның соңы асқазан жарасы ауруына соғуы ықтимал. Орта жастағы адам үшін тәулігіне 150-200 гр ет жеткілікті.Балық тағамдарын жиірек пайдалану тиімді. Олар ағзаға өте пайдалы. Оның үстіне балық еті мал етіне қарағанда ағзаға жеңіл және тез сіңеді. Ағза үшін өсімдік майы пайдалы. Сондай-ақ нанның құрамында триптофон, литионин, лизин деген құнды амин қышқылдары аз. Әсіресе семіруге бет алған адам нанды аз мөлшерде пайдалануы тиіс. Сөйтіп күнделікті тағамға ет, тауық еті, көкөніс пен жемістерді қажетті мөлшерде пайдалану денсаулығымызды сақтауға көмектеседі. Адамның ойлау қабілеті барынша толық түрде жүзеге асуында минералды заттар мен микроэлементтер де көп қызмет атқарады. Адам миына оттегін эроитроциттер арқылы жеткізуге көмектесетін темір элементі етте, көкөніс пен жемістерде, әсіресе алмада көп. Ойлау қабілетінін белсенділігін арттыратын мырыш пен мыс картоп, қара бидай дәні мен түсті қырыққабатта кездеседі. Есте сақтау қабілетін арттыратын лецитин- жаңғақта, тауық жұмыртқасында сары майда, мақрель мен сельд балықтарында бар. Жүйкені нығайтатын кальций мен магний элементтері тауық етінде, йогурт пен ірімшікте, сондай-ақ бізде көп кездесе бермейтін авокадо мен манго жемістерінде кездеседі.

 

Салауатты тамақтануға 10 қажеттілік:

 

1. Тамақтануды өмірдегі басты мақсат етудің қажеті жоқ. Тойларда шамадан тыс ас жеуден немесе сәнді диеталардан аулақ болыңыз. Сорпаның ішінде қанша дәрумен немесе калория бар екендігін санап әуре болудың да қажеті жоқ. Бұл заттар тұралы білгеніңіз дұрыс, бірақ істі насырға шаптырудың қажеті шамалы.

2. Көптен азық-түліктерді дайындау барысында химиялық
преператтар қосады, сондықтан оларды пайдалануды шектеу қажет. Оларға шұжық, ет
және балық консервілері, әсіресе шпрот, майонез, маргарин, кулинарлық майлар, кофе, дәмдеуіш заттар жатады. Дұрыс тамақтану жайлы көп оқысаңыз, уақыт өте келе өзіңіз де осы тағамдардан бас тартасыз. Қанттан, кондитерлік өнімдерден, жоғарғы сортты ұннан, тазартылған майдан, қара шай, какао, «фанта», «пепси-кола» сусындары мен асханалық сірке қышқылынан бас тартқан жөн.

3. Тағамды күніне 3 рет ішіңіз. Егер сіз тәуліктің бір мезгілінде тамақ ішуді әдетке айналдырсаңыз, асқазаныңыз сол кезде белгі бере бастайды. Соңғы асты ұйықтардан 3 сағат бұрын ішкеніңіз абзал.

4. Ересек адамдарда сүт қанты – лактозаның сіңірілуі нашарлайды, сүт ішкен соң газ пайда болады. Сондықтан сүттің орнына сүт қышқылды өнімдерді пайдаланғаныңыз дұрыс. Олардың құрамында аминқышқылдары, дәрумендер мол, ағзаға тез сіңіріліп, ішек миклофлорасының қызметін жақсартады.

5. 50 жастан асқан адамдар жануарлар өнімінен дайындалған
азық-түліктерді аптасына 1-2 рет, ал жастар аптасына 3 рет пайдаланғаны дұрыс. Жануарлар өнімінен дайындалған азық-түліктерге ет, балық, жұмыртқа және олардан дайындалған тағамдар жатады.

Жаздың соңы мен күздің басында көкөністер мен жеміс-жидектер мол, бұл кездері жануарлар өнімінен тіпті бас тартуға да болады, ал керісінше қыс-көктем мезгілінде оларды көбірек пайдаланған дұрыс.

Жануарлар өнімінен дайындалған азық-түліктерді сүт және сүт өнімдерімен алмастыруға болады. Олардың қатарына ірімшік, қатты ірімшік, сүзбе т.б.жатады. 1л сүт немесе сүтқышқылды өнімдерде адамға 1 тәулікке қажетті ақуыздардың жартысы бар.

6. Тамақтану барысында өз жерімізде өсетін өсімдіктер мен жануарлар өніміне көңіл бөлгеніңіз жөн. Шет елден әкелінген өнімнен, отандық өнімдер пайдалы. Банан мен апельсинге қарағанда, картоп пен қырыққабат, қияр біз үшін мейлінше пайдалы болмақ.

7. Тамақтану барысында әртүрлі ботқалардың мысалы, қарақұмық, сұлы, арпа және т.б. маңызы зор. Оларды күн сайын пайдаланғаныңыз жөн. Ботқаларды
ертеңгі күнге қалдыруға болмайды. Оларды тоңазытқышта сақтап, қайта жылытсаңыз
биологиялық құнды заттар жойылып, тек «калориясы» ғана қалады.

8. Естеріңізде болсын, тағамды өте ыстық немесе салқын күйде пайдалануға болмайды. Қыстың күні тағам сәл ыстықтау, ал жазда – бөлме температурасымен бірдей болғаны жөн.

9. Тамақ ішкен соң жарты сағат демалған дұрыс, бірақ жатуға немесе ұйықтауға болмайды. Сейілдеп қайтқаныңыз абзал.

 

 

Тамақтанудағы 10 қателік:

 

1. Тамақты көп жейміз. Бізге күніне 2660 килокалория қажет болса, көбіміз одан асырып жібереміз.

 2. Қашанда майлы тамақты жақсы көреміз. Әр адамға күніне 80 грамм ғана май қажет.

3. Қандай тағамды ішіп-жегеніміз жөн, оны таңдап – талғап жеген жөн.

4. Әр түрлі газдалған сусындарды көп ішеміз.

5. Өз уақытында тамақтанбаймыз. Дастархан үстіндегі тамақты тез ішіп, тез жейміз. Тамақтану мерзімімен санаспаймыз. Негізінен, күніне 3-4 рет тамақтанған абзал.

6. Тәттіні көп жейміз.Қант, конфет, торт, тағы басқаларды асыра ішіп-жейміз.

 7. Тамақты жақсы әзірлеп, дұрыс сақтай білмейміз. Біз көбінесе қуырған тағамды, тұзы көп асты дайындаймыз.

 8. Кешкілік теледидар көріп отырып тамақ ішкенді ұнатамыз.

9. Тағамдардың құрамына көңіл бөлмейміз. Бізге міндетті түрде әр тамақтың құрамында қанша белок, май, көмірсу, дәрумендер мөлшері бар екенін білген жөн.

10. Тамақты жасқа қарай ішіп-жеуге тиістіміз. Біздің 6-10 жас аралығындағы баланы көп тамақтандыруға тырысамыз. Егде жастағылардың аз –аздап тамақтанғаны дұрыс.Адамның денсаулығының 80 прайызы оның қалай тамақтануына байланысты болады.

Ал дәрігер-диетолог, Сидней университетінің профессоры Дэвид Раубенхаймер пайдалы тағамдармен тамақтанудың мүлде жаңа түріне көшуді ұсынады. Профессор ересек адамның тағам мөлшері 44-65 пайыз көмірсулардан, 35 пайыз майдан және 25 пайыз ақуыздан тұруы қажет екенін айтып отыр. Айтулы маман ондаған жылдар бойы Жаңа Зеландияда өмір сүретін жергілікті адамдар мен жабайы жануарларды бақылаған. Ғалым сондағы тіршілік атаулының қалай тамақтанатынын зерттеп, олардың пайдаланатын тағам мөлшерін сараптай отырып, адамдарға тек пайдалы тағамдармен тамақтану қажет екенін айтады. Диетологтың айтуынша, жануарлар олардың ағзасында қандай да бір элементтердің жетіспейтінін өздері-ақ сезеді екен. Сонымен қатар, егер де адам қандай да бір сырқатпен диетологтың көмегіне жүгінетін болса, онда оның ағзасында белгілі бір заттың жетіспеушілігі немесе шамадан тыс заттың бар екені айтылады. Алайда Раубенхаймердың айтуынша, мұндай жағдайлар көбінесе ағзадағы заттардың үйлесімсіздігімен байланысты болады. Оның болжауынша, ағзаға қажетті заттарды табиғи азық-түлік өнімдерінен алу керек.

Бұған дейін диетологтар асты жиі әрі аз мөлшерден ішудің пайдасы жоқ екені жөнінде пікір білдіргені белгілі. Ғалымдар отбасылық таңғы, түскі және кешкі астың пайдасын айтады. Диетологтардың айтуынша, таңғы асты ішу арқылы кешкі астағы калорияны азайтуға болады екен. Дегенмен көптеген ғалымдар  тамақты дұрыс ішу нормасына қатысты нақты тұжырымдама жоқ екенін алға тартады.